Zamek w Ojcowie - nowe oblicze

Zobacz wieżę zamku w 3D!

Jeśli chcesz zobaczyć wieżę zamku w trójwymiarze, pobierz poniższy plik pdf.

Wieza_FINAL_ALL_MED_DECIMATED_200k_RK.pdf

Prahistoria

Historia osadnictwa człowieka na wzgórzu zamkowym sięga okresu o wiele starszego, niż powstanie samych warowni. Pierwsze ślady osadnictwa człowieka w tym miejscu sięgają czasów neolitu. Badania archeologiczne prowadzone na wzgórzu w ostatnich latach wykazały także istnienie osady z wczesnej epoki żelaza. Miejsce to było wówczas zamieszkiwane przez ludy kultury łużyckiej. Jednocześnie natrafiono na ślady świadczące o jej zniszczeniu, prawdopodobnie w okresie najazdu Scytów (koczowniczych ludów irańskich).

Historia powstania zamku

 Powstanie zamku jest związane z działalnością fortyfikacyjną króla Kazimierza Wielkiego w 2 poł. XIV wieku, choć prawdopodobnie już wcześniej istniał tu drewniano-ziemny gród, choć nie znalazło to potwierdzenia w prowadzonych w ostatnich latach badaniach archeologicznych. Jedynie legendy związane z tym miejscem nawiązują do okresu wczesnego średniowiecza. Po wzniesieniu warowni przez króla Kazimierza Wielkiego, jego rolą było zabezpieczenie Krakowa przed Luksemburczykami i ochrona kupców podążających szlakiem handlowym prowadzącym z Krakowa na Śląsk. Stanowił także ośrodek administracyjny królewskich dóbr ziemskich, skupionych w starostwie ojcowskim. Posiadał załogę złożoną ze stu ludzi, którą dowodził starosta. Król nazwał zamek Ociec u Skały, upamiętniając w ten sposób tułaczkę swego ojca, Władysława Łokietka. Nazwa ta podawana przez kroniki w różnej formie (Oczecz, Ocziec, Oszyec) przetrwała do dziś jako Ojców.W XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego dobra ojcowskie stanowiły własność królewską. Zamkiem zarządzał burgrabia, a pierwszym z nich był Zaklika wymieniany w 1370 r. działający tu z ramienia starosty krakowskiego.

 

Najstarsze części zamku, które przetrwały do dziś to dolna część wieży ośmiobocznej (wewnątrz okrągłej) oraz studnia i fragmenty murów obronnych (położone poniżej poziomu gruntu, pod murami z czasów nowożytnych). W średniowieczu zamek należał do najwybitniejszych dzieł architektonicznych w Małopolsce. Świadczą o tym pozostałości gotyckiej kamieniarki.

Za Jagiellonów zamek ojcowski wraz z kilkoma wsiami stał się starostwem niezależnym od starostwa krakowskiego. Aż do XVII w. rezydencją zarządzali starostowie. W XVI w. przez 20 lat funkcję tę pełniła królowa Bona, nie wiadomo jednak czy kiedykolwiek przebywała na zamku.

Wiek XVII

W połowie XVII w. zamek ojcowski był dobrze ufortyfikowaną rezydencją Korycińskich, którą mimo przygotowanej obrony w 1655 r. zdobyli Szwedzi, przekształcając go w magazyn żywności i broni. Po zakończeniu wojen szwedzkich S. Koryciński przystąpił do restauracji zamku, którą po jego śmierci kontynuowała wdowa Anna Petronela Korycińska. Wówczas powstał nowy dom mieszkalny, któremu nadano charakter starościńskiej rezydencji. Lustracja z 1660 r. stwierdza znaczny postęp w pracach budowlanych i podaje pierwszy znany opis budowli i całego wzgórza, na które wchodziło się przez zwodzony most wsparty na filarach ponad głęboką fosą.

Starostwo wraz z zamkiem ojcowskim przeszło następnie w ręce Mikołaja Korycińskiego, a po nim przejął je Jan Kazimierz Warszycki, właściciel Pilicy i Ogrodzieńca. W XVIII w. starostwo znalazło się w posiadaniu Łubieńskich, a później w drodze koligacji rodzinnych w rękach Załuskich (od 1756 r.). W 1787 r. zamek odwiedził ostatni władca Polski - Stanisław August Poniatowski.

Okres Zaborów

Po III rozbiorze Polski zaczął się proces szybkiej dewastacji zamku ojcowskiego. Już w 1811 r. Julian Ursyn Niemcewicz zwiedzając zamek zanotował, że jest on rzadko zamieszkiwany, a Klementyna z Tańskich Hoffmanowa w 1826 r. nie oglądała już komnat zamkowych, gdyż nawet ich wewnętrzne ściany groziły niebezpieczeństwem.

W 1829 r. rząd rosyjski sprzedał Ojców Konstantemu Wolickiemu, który rozebrał zamkowe mury. Pozostawiono jedynie bramę wjazdową, ośmioboczną wieżę i mury obronne.

W XIX w. kilkakrotnie podejmowano próby odnowienia lub nawet odbudowy zamku. Z lat 40., kiedy Ojców był własnością Prędowskich, pochodzi niezrealizowany neogotycki projekt odbudowy zamku, wykonany przez Franciszka Marię Lanciego. Konkretne plany podjął dopiero pod koniec XIX w. Ludwik Krasiński, którzy zamierzał po odrestaurowaniu zamku urządzić w jego wnętrzach muzeum archeologiczno-przyrodnicze. Zlikwidowano most i zasypano fosę, a ośmioboczną wieżę, ze względu na słabą wytrzymałość jej murów, obniżono o ok. 6 m. Prace restauracyjne ograniczyły się do odnowienia bramy zjazdowej; wykuto w niej dwa dodatkowe okna, przebudowano górną część urządzając tam pokój mieszkalny i dobudowano do niego schodki zewnętrzne. Nowa właścicielka - Ludwika Czartoryska w 1913 r. przystąpiła do konserwacji ruin i częściowej odnowy baszty. Zbudowano wówczas kominek w wieży i schody w jej dolnej kondygnacji.

NOWE OBLICZE ZAMKU w OJCOWIE

Kolejne prace konserwatorskie prowadziła dyrekcja Ojcowskiego Parku Narodowego. Obejmowały one rekonstrukcję gontowych dachów bramy wjazdowej i wieży, prace zabezpieczające przy budynku bramnym oraz tynkowanie wnętrza bramy i częściowe zabezpieczenie dolnych partii murów. Prace konserwatorskie i badawcze na szerszą skalę prowadzono w 1991 r. Objęły one dziedziniec zamku oraz wschodni fragment części mieszkalnej zamku. W latach 2017-2019 przeprowadzono gruntowną konserwację zamku (opisaną szczegółowo poniżej), odchodząc od powszechnej w ostatnich latach na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej, rekonstrukcji zamku. Skupiono się na zachowaniu oryginalnych elementów oraz stworzeniu nowej ekspozycji w wieży (dostępnej od ok. połowy 2019 r.) oraz tablic informacyjnych. 

Z dawnej budowli zamkowej pozostało do dziś tylko malownicze ruiny, na które składają się resztki murów obronnych i części mieszkalnych, wieża i brama wjazdowa. Z ruin zamku można obejrzeć ładną panoramę Doliny Prądnika.

 

W 2017 r. podpisano umowę o dofinansowanie Projektu pn. w ramach Osi Priorytetowej 6. Dziedzictwo regionalne Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014 – 2020

Umowa została zawarta pomiędzy Zarządem Województwa  Małopolskiego a Ojcowskim Parkiem Narodowym. Projekt został sfinansowany ze środków unijnych w ramach Osi Priorytetowej 6. - Dziedzictwo regionalne Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014 – 2020. Zakończenie realizacji Projektu ustalone jest na listopad 2019 r. Planowany całkowity koszt realizacji Projektu: 1 014 059,23 zł, w tym: wsparcie finansowe ze strony Unii Europejskiej w kwocie – 670 021,08 zł.

Projekt miał na celu podjęcie działań w zakresie zabezpieczenia ruin zamku w Ojcowie z modernizacją infrastruktury turystycznej.

Działania podejmowane w projekcie:

1. Remont wieży obronnej.
2. Remont budynku bramnego.
3. Wykonanie instalacji elektrycznych podstawowych, odgromowych i słaboprądowych zabezpieczających
4.  Modernizacja i rozbudowa infrastruktury turystycznej wzgórza zamkowego, w tym: wykonanie zasilających kabli energetycznych i kabli sterujących ekspozycją, budowę kasy z kabiną w.c. dla personelu i przyłączami wod.-kan., wykonanie schodów terenowych pod wieżą, wykonanie ekspozycji multimedialnej z dedykowanymi instalacjami elektrycznymi i tablic informacyjnych.
5. Nadzory inwestorskie, konserwatorskie i archeologiczne oraz działania promocyjne.

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnegow ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020.